De Britse rechtsgeleerde Richard Susskind waarschuwt al sinds zijn boeken Tomorrow’s Lawyers (2013) en The Future of the Professions (2015) dat kunstmatige intelligentie en digitalisering het recht ingrijpend zullen veranderen. Wie denkt dat kunstmatige intelligentie slechts een hulpmiddel is om efficiënter te werken, kijkt volgens hem weg van de werkelijke transformatie die zich voltrekt.
Op korte termijn levert AI vertrouwde voordelen op, zegt Susskind tijdens een vraaggesprek eind augustus in Londen. Advocaten kunnen sneller contracten opstellen, juridische documenten doorzoeken en due diligence uitvoeren. Voor veel kantoren is dat geruststellend: de technologie versterkt de bestaande praktijk. Maar hij benadrukt dat dit slechts de eerste fase is. ‘In de komende jaren zullen AI-tools advocaten productiever en efficiënter maken. Maar daarna gaat het om veel meer. AI zal problemen wegnemen waarvoor ooit advocaten nodig waren.’
Richard Susskind geldt wereldwijd als autoriteit op het gebied van recht en technologie, was jarenlang technologieadviseur van de Lord Chief Justice van Engeland en Wales en is voorzitter van de Society for Computers and Law. Afgelopen voorjaar verscheen zijn meest recente boek How to Think about AI, waarin hij de gevolgen van kunstmatige intelligentie voor de rechtspraktijk analyseert.
In zijn boek illustreert hij de verwachte ‘democratisering van het recht’ met concrete voorbeelden. Een AI-tool kan automatisch een brief opstellen waarmee een passagier compensatie claimt na een geannuleerde vlucht. In online courts kunnen geschillen volledig digitaal worden afgehandeld, zonder fysieke zitting. En in de preventieve sfeer voorziet de Britse auteur robots die de IT-systemen van bedrijven doorlichten om juridische risico’s op te sporen, nog voordat er een conflict ontstaat. Zulke toepassingen geven burgers en bedrijven de mogelijkheid hun rechten zelfstandig te begrijpen, te claimen en te handhaven.
Geneeskunde
Susskind vergelijkt de juridische transformatie met die in de geneeskunde. Robotchirurgie staat voor taakautomatisering, maar de grootste technologische doorbraken zitten volgens hem in nieuwe therapieën en in preventieve zorg: ziektes opsporen voordat ze zich ontwikkelen. Zo ook in het recht. De echte vooruitgang ligt niet in het achteraf oplossen van geschillen, maar in systemen die juridische problemen vroegtijdig herkennen en voorkomen. ‘Als je een hek boven aan de klif kunt plaatsen in plaats van een ambulance onderaan, dan gaat het niet om probleemoplossing, maar om het vermijden van problemen.’
Daarmee verandert de rol van de advocaat, constateert de wetenschapper. De verschuiving van procederen naar advisering en risicobeperking is al langer zichtbaar, zeker in de commerciële praktijk. Susskind gaat echter verder: hij introduceert de advocaat als legal architect. Juridische kennis moet niet alleen in dossiers worden toegepast, maar ingebouwd in systemen die permanent beschikbaar zijn. ‘Advocaten zullen de architecten van juridische systemen zijn, niet slechts adviseurs of pleiters.’
De verschuiving die gaande is, gaat volgens Susskind verder dan taakautomatisering. Hij plaatst die in een lange historische lijn: eerst werd recht mondeling overgedragen, daarna kwam het schrift, vervolgens de drukpers. Elke stap leidde tot een radicale verandering in hoe wetten werden vastgelegd en toegepast. ‘We gaan nu een vierde fase in, een door AI aangedreven digitale samenleving. Dat betekent niet een milde verandering aan de randen, maar een fundamentele herinrichting van het hele juridische ecosysteem.’
Susskind wijst nadrukkelijk op de maatschappelijke dimensie. ‘Wereldwijd zijn juridische diensten voor grote groepen mensen onbetaalbaar of onbereikbaar geworden. Het recht blijkt vaak te ingewikkeld, te duur en te traag. Digitale systemen kunnen die kloof verkleinen en recht toegankelijk maken voor burgers die nu buiten de boot vallen.’
Hij benadrukt dat dit niet alleen een technologische, maar vooral een sociale opgave is: miljoenen mensen krijgen door nieuwe systemen toegang tot rechten die voorheen theoretisch bestonden, maar praktisch onhaalbaar waren. ‘De markt zal geen enkele loyaliteit tonen aan traditionele advocaten als er alternatieven komen die sneller, goedkoper en eenvoudiger zijn.’
Dat betekent volgens Susskind dat kernwaarden zoals onafhankelijkheid, vertrouwelijkheid en kwaliteit niet langer uitsluitend in menselijke adviseurs besloten mogen liggen, maar ingebouwd moeten worden in de digitale systemen die ontstaan. Het vraagt om een bewuste keuze om technologie te verbinden met de waarden waarop de rechtsstaat rust, stelt hij. ‘Als juristen dat nalaten zullen andere spelers de standaarden bepalen: commerciële partijen die hun eigen prioriteiten hanteren en niet vanzelfsprekend de kernwaarden van de advocatuur inbouwen in hun systemen.’
Susskind benadrukt dat de komst van kunstmatige algemene intelligentie geen verre toekomstmuziek is. Zulke systemen, die op alle cognitieve taken even goed presteren als mensen of beter, kunnen volgens hem al binnen tien jaar werkelijkheid worden. Hij vergelijkt dit met een vloot buitenaardse wezens die op ons afkomt. ‘Stel dat we wisten dat er over tien jaar extreem intelligente aliens zouden landen. Zou iemand zeggen dat we ons pas moeten voorbereiden als ze er zijn? Dat is precies de houding die veel juristen nu aannemen ten opzichte van AI.’
Net zoals bij een onbekende beschaving die zich aandient, moeten we volgens hem vooraf nadenken over de vraag welke rechten en plichten we toekennen en hoe we onze waarden en instituties in stand houden. Daarom pleit Susskind voor een publiek en wereldwijd debat over de morele en juridische status van AI. ‘Alleen zo kan worden voorkomen dat beslissingen pas worden genomen wanneer de technologie al onomkeerbaar ingeburgerd is.’
Nieuwe competenties
De rol van legal architect heeft ook grote gevolgen voor de opleiding van jonge juristen. Volgens Susskind schiet de huidige juridische opleiding tekort. ‘We leiden nog steeds jonge advocaten op voor de twintigste eeuw in plaats van de eenentwintigste,’ zegt hij. Het routinematige werk waarmee jonge advocaten traditioneel ervaring opdeden, wordt voortaan immers door AI uitgevoerd.
Hij pleit voor een fundamentele herziening van het curriculum. ‘We moeten jonge juristen opleiden om systemen te bouwen die onze oude manier van werken vervangen. Dat vraagt om nieuwe competenties zoals data-analyse, technologie en legal design.’
Hij schetst daarmee een toekomst waarin de waarde van juristen niet langer ligt in repetitieve taken, maar in hun vermogen om juridische kennis te vertalen naar digitale infrastructuur die continu beschikbaar is.
Voor Susskind is de inzet duidelijk: kunstmatige intelligentie zal de advocatuur ingrijpend veranderen. De keuze is of juristen die verandering zelf vormgeven, of dat andere spelers de koers bepalen. ‘Vasthouden aan vertrouwde werkprocessen lijkt veilig, maar betekent het verlies van invloed op de standaarden van het recht. Wie daarentegen actief meebouwt aan digitale systemen, kan juist de kernwaarden van de rechtsstaat verankeren in de toekomst.’