Tot die conclusie komt een onafhankelijke commissie die in opdracht van de NOvA een quick scan maakte van de verkiezingsprogramma’s van politieke partijen die momenteel deel uitmaken van de Tweede Kamer.
De commissie, onder leiding van professor Elaine Mak, voorzag alle voorstellen van de partijen van een gekleurde vlag. Maatregelen die de rechtsstaat ten goede komen kregen een groene vlag, maatregelen die de rechtsstaat ondermijnen een rode vlag. Twijfelachtige maatregelen die een risico vormen werden getooid met een gele vlag.
De meeste rode vlaggen betreffen voorstellen op het gebied van asiel en migratie. Zo zijn plannen van BBB, FvD, JA21 en PVV voor een totale asielstop of een voor het instellen van een quotum in strijd met Europese en internationale mensenrechtenverdragen, het Vluchtelingenverdrag en Unierecht. Het afschaffen van voorrang voor statushouders bij sociale huurwoningen (BBB, FvD, JA21, PVV, VVD) wordt als ongelijke behandeling en strijdig met de Grondwet gezien. Het versoberen van de opvang voor asielzoekers (NSC, VVD) is in strijd met wettelijke normen en Europese/internationale verplichtingen.
Forum voor Democratie
Van alle partijen maakt Forum voor Democratie het het bontst. Deze partij scoort 33 rode vlaggen, 18 gele en slechts een groene vlag. De PVV komt op dertig keer rood, tien keer geel en geen enkele groene vlag. Ja21 behaalt veertien keer rood, zestien keer geel en nul groen. BBB komt op dertien rood, vijftien geel en drie groen.
Bij meer gematigde partijen zoals CDA, D66, VVD, SP en CU ligt het aantal rode vlaggen aanzienlijk lager of ontbreken ze zelfs (GL-PvdA, Volt, Denk en PvdD). D66 krijgt een rode vlag toebedeeld wegens het plan om mensen het recht te geven anoniem aangifte te doen. Het CDA behaalt rood omdat het asielaanvragen voortaan alleen nog buiten de EU in behandeling wil nemen. Ook het voorgesteld verbod op demonstreren met gezichtsbedekking (NSC, CDA, CU, SGP, PVV, JA21, BBB) krijgt rood.
De commissie kwam in verschillende programma’s openlijk discriminatoire uitlatingen tegen, bijvoorbeeld over mensen met een islamitische achtergrond. Ze vindt die toonzetting zorgwekkend doordat zij indruist tegen een rechtsstatelijke bestuurscultuur en bijdraagt aan polarisatie. De commissie noemt het daarnaast bijzonder zorgwekkend dat sommige verkiezingsprogramma’s zich ook afkeren van instituties als de Raad van State of de rechterlijke macht.
Tientallen voorstellen die de rechtsstaat ten goede komen krijgen een groene vlag van de commissie. Beste kind van de klas is de Partij voor de Dieren met 27 groene vlaggen, gevolgd door GL/PvdA (21) en Volt (20). Ook de ‘groene voorstellen’ hebben vaak te maken met asiel en migratie. Ook het plan om het rechters wetten te laten toetsen aan de Grondwet (CDA, D66, GL-PvdA, PvdD en Volt) krijgt groen.
Trend
Het is de vijfde keer dat de NOvA de verkiezingsprogramma’s heeft laten doorlichten. De eerste keer was in 2012. Toen bleken de uitkomsten zo zorgelijk, dat de orde de exercitie bij elke verkiezing heeft herhaald. Dat heeft overigens niet geleid tot verbetering. In 2017 bevatten vijf van de dertien onderzochte partijprogramma’s voorstellen die de rechtsstaat aantasten. In 2021 kregen zeven van de veertien partijprogramma’s rood, in 2023 tien van de achttien. Dit jaar elf van de vijftien.
De commissie onderzocht vorig jaar overigens ook het regeerprogramma, zoals de coalitiepartijen PVV, VVD, NSC en BBB overeenkwamen. Dat leverde negen rode vlaggen op, met name op asielgebied. Dat weerhield het kabinet Schoof er niet van om ze toch proberen door te voeren, hetgeen deze zomer uiteindelijk leidde tot de val van de regering.
Yesilgoz
VVD-leider Dilan Yeşilgöz is niet te spreken over het oordeel over haar partijprogramma, dat negen rode en twintig vlaggen kreeg toebedeeld. Tegen BNR zei ze juist trots te zijn op die omstreden plannen en dat ze daarmee juist opkomt voor de rechtsstaat. ‘Als ik naar het advies van de NOvA zou luisteren, zou ik op al deze zaken niet kunnen handelen, terwijl ik zie dat hun collega-advocaten met de dood worden bedreigd door diezelfde gedetineerden en ik zie dat ons asielsysteem onhoudbaar is.’ Volgens haar is het in stand houden van de huidige regelgeving juist een ‘ondermijning van onze democratie’.
Commissievoorzitter Elaine Mak zei in een reactie op Yeşilgöz dat de orde de partijplannen al dertien jaar op dezelfde manier beoordeelt. ‘Dat is niet veranderd. Ik kan in die zin ook niet goed volgen waarom onze toets dan een uitholling van het begrip rechtsstaat zou betekenen.’