De penibele situatie van de rechtsstaat in de Verenigde Staten was een vanzelfsprekend onderwerp bij het debat. Dat werd namelijk ingeleid door de Amerikaanse rechtsethicus Bradley Wendel. Die deed een boekje open over de frontale aanval van de regering-Trump op grote advocatenkantoren in zijn land. “Hij heeft de law firms met zijn bekende hyperbolische uithalen ervan beschuldigd de nationale belangen en veiligheid schaden. En via een executive order gedreigd om advocaten de toegang tot rechtbanken te ontzeggen. Helaas hebben de nodige kantoren een deal met Trump gesloten, vier grote law firms zijn wel in verzet gegaan. Uiterst zorgwekkend allemaal, want een onafhankelijke advocatuur is natuurlijk een belangrijke hoeksteen van de rule of law.’
Klimaat ranking
Wendel hield de volle zaal in sociëteit De Witte een aantal dilemma’s voor die advocaten tegenkomen in hun werk en het maatschappelijk debat. Is een advocaat verplicht tot ‘ethical gatekeeping’? Door het vooraf filteren en soms ook weigeren van cliënten met een bedenkelijke reputatie? Bij criminelen snapt de samenleving doorgaans wel dat ze ondanks hun daden toch recht hebben op verdediging, denkt hij. ‘Maar geldt dat ook voor de fossiele industrie die wordt bijgestaan door advocatenkantoren? In de US houden rechtenstudenten een klimaat ranking bij waarin grote law firms worden afgerekend op hun betrokkenheid bij deze bedrijven. Bedreigt dat de onafhankelijkheid van de advocatuur of is het een legitieme aanmoediging om te reflecteren over de keuzes die kantoren maken?’ Over de spanning tussen accountability en onafhankelijkheid schreef Wendel in zijn boek ‘Canceling Laywers’.
‘Heeft de Amerikaanse balie voldoende geprotesteerd tegen de inbreuken van de Trump-regering?’, vraagt advocaat Emke Vreugdenhil Wendel na zijn key note. ‘Helaas is de vertegenwoordiging van de advocatuur in de US sterk gefragmenteerd’, antwoordt hij. Er zijn vele regionale balies maar de landelijke American Bar Association (ABA) is feitelijk een vrijwilligersorganisatie met weinig slagkracht. De woordvoerder van de ABA heeft wel kritisch gereageerd, maar qua juridisch verzet tegen de overheidsinmenging moeten we het eerder hebben van universiteiten. Zo geeft Harvard een fortuin uit aan rechtszaken om zijn autonomie te verdedigen.’
Close met je client
Tijd voor een reeks stellingen waarop een deskundigenpanel en de zaal reageren. Maken advocaten zich niet zelf kwetsbaar voor maatschappelijke kritiek door zich steeds sterker te vereenzelvigen met hun cliënten? Rechtsfilosoof Jonathan Soeharto, tevens advocaat bij De Brauw Blackstone Westbroek, herkent dit wanneer hij advocaten in de media trots ziet melden dat ze een bepaalde cliënt gestrikt hebben. ‘Met name op social media zie je dat regelmatig. Dit is niet bevorderlijk voor het beeld van de onafhankelijke, neutrale advocaat. Hetzelfde geldt voor het blij verkondigen dat je zojuist een zaak “gewonnen” hebt.’
Rusland bijstaan?
Freerk Vermeulen, advocaat bij NautahDutilh, brengt de veelbesproken casus van de Russische Federatie in. Veel Nederlandse kantoren wilden Rusland niet bijstaan na de inval in de Oekraïne, Vermeulen weigerde dat ook. Er was toendertijd in de media een oproep door een groep Nederlandse advocatenfirma’s aan andere kantoren om hun bijstand aan de Russische Federatie te heroverwegen. ‘Een begrijpelijk punt’, vindt deskundige Jan Broekhuizen, bijzonder hoogleraar Advocatuur en advocaat bij Kennedy Van der Laan. ‘Maar zelf een positie innemen is nog wat anders dan collega’s in het openbaar hierop aanspreken. Dat zou ik niet doen, want daardoor versterk je bij het publiek het idee van vereenzelviging met de cliënt.’
‘Bereid om te vechten’
De slotstelling heeft een duidelijke link met de Amerikaanse actualiteit: ‘Kan politieke inmenging ook in Nederland de rule of law en de onafhankelijkheid van de advocatuur bedreigen? Massaal gaan in de zaal de kaarten met ‘ja’ de lucht in. VVD-senator en Amerikakenner Koen Petersen relativeert de risico’s vanwege de politieke verschillen tussen Nederland en de VS: ‘Bij ons worden geen magistraten benoemd door de regering of gekozen. Daarnaast zorgt ons meerpartijenstelsel ervoor dat kabinetten niet snel radicale veranderingen willen of kunnen doorvoeren.’ Andere debaters maken zich meer zorgen: ‘We moeten niet naïef zijn over de macht van onze overheid’, stelt ACM-voorzitter Martijn Snoep, voorheen advocaat. ‘We moeten ons niet in slaap laten sussen en bereid zijn te vechten. In de vorige regering zaten diverse politici met schadelijke ideeën voor de rechtsstaat. Als het kabinet niet gevallen was, had dat verkeerd kunnen lopen. Wij moeten als advocatuur denk ik vaker uitleggen wat onze rol is en waarom.’
Daar is algemeen deken Jeroen Soeteman het van harte mee eens: ‘Als NOvA worden we steeds actiever en zichtbaarder in het publieke debat. Onder meer door steeds opnieuw onze kernwaarden uit te leggen. Maar wat mij betreft heeft elke advocaat die rol. Ook op een verjaardagsfeestje als je wordt aangesproken op je vak.’’